ਅਦਿੱਖ ਈਥਰ ਅਤੇ ਮਾਈਕਲਸਨ-ਮੋਰਲੀ

ਅਦਿੱਖ 'ਈਥਰ' (ether ਜਾਂ aether) ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਈਥਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮਾਧਿਅਮ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਜੋ ਪੂਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਹ ਈਥਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਤੱਤ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਅਰਸਤੂ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਈਥਰ ਨੂੰ ਪੰਜਵਾਂ ਤੱਤ ਜਾਂ 'ਕਵਿੰਟੇਸੈਂਸ' (quintessence) ਮੰਨਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸ਼ਬਦ, ਜਿਸਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ 'ਪੰਜਵਾਂ ਤੱਤ' ਹੈ, ਅੱਜ ਵੀ 'ਡਾਰਕ ਐਨਰਜੀ' (dark energy) ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਮਾਡਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਦੌਰ ਦੇ ਆਗਮਨ ਤੱਕ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਰਹੇ। ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਤਰੰਗਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਅਧਾਰ-ਭੂਤ ਈਥਰ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਡੱਚ ਵਿਗਿਆਨੀ ਕ੍ਰਿਸਟੀਅਨ ਹਿਊਜਨਜ਼ (Christiaan Huygens) ਸਨ।

ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਈਥਰ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਰਾਏ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਈਜ਼ਕ ਨਿਊਟਨ ਹਿਊਜਨਜ਼ ਦੇ ਤਰੰਗ ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 'ਈਥਰੀਅਲ ਮਾਧਿਅਮ' (aethereal medium) ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਨਾ ਜਾਣ ਸਕਣ 'ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਈਥਰ ਕੀ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਈਥਰ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਈਥਰ ਪੁਲਾੜ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਕਰਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੁੰਜਾਂ (ਤਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ) ਦੀ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਅਸਵੀਕਾਰਨ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਮੱਸਿਆਕਾਰੀ ਤਰੰਗ-ਗੁਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੋਰ ਬਲ ਮਿਲਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ; ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੁਝ ਅਰਧ-ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦੋਹਰੇ ਚਿੱਤਰ (double image) ਦਾ ਬਣਨਾ। ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਇਹ ਗੁਣ, ਜਿਸਨੂੰ 'ਬਾਇਰੀਫ੍ਰਿੰਜੈਂਸ' (birefringence) ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਤਰੰਗ-ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਣ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੁਕਾਵਟ ਸੀ।

ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ (1720 ਵਿੱਚ), ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋਰ ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਜੇਮਜ਼ ਬ੍ਰੈਡਲੀ (James Bradley) ਨੇ 'ਪੈਰਾਲੈਕਸ' (parallax) ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ ਨਿਰੀਖਣ ਕੀਤੇ। ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਅਗਲੇ ਪਾਸੇ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਗਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਇਸ ਪੈਰਾਲੈ ਹਾਲਾਂਕਿ, 'ਤਰੰਗ ਸਿਧਾਂਤ' (wave theory) ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਲਈ ਇੱਕ 'ਸਥਿਰ' (ਗਤੀਹੀਣ) ਮਾਧਿਅਮ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ; 'ਈਥਰ' (ether) ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਦਾ ਇਹ ਸਥਿਰ ਸੁਭਾਅ ਹੀ ਉਹ ਗੁਣ ਸੀ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਪਰ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ ਕਿ 'ਦੋਹਰੇ ਅਪਵਰਤਨ' (birefringence) ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਹਿਲੂ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨੂੰ 'ਪਾਸੇ ਵੱਲ' ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਗਤੀ ਜਾਂ 'ਅਨੁਪ੍ਰਸਥ ਗਤੀ' (transverse motion) ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਦੋਹਰੇ ਅਪਵਰਤਨ ਨੂੰ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਕਣ-ਸਿਧਾਂਤ (corpuscular theory) ਦੀ ਬਜਾਏ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਤਰੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, 1801 ਵਿੱਚ ਥਾਮਸ ਯੰਗ ਦੁਆਰਾ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇ 'ਵਿਅਤਿਕਰਣ' (interference) ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਖੋਜ ਨੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇ ਤਰੰਗ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੋਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਵੀ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਦੀਆਂ ਤਰੰਗਾਂ ਵਾਂਗ ਹੋਰ ਤਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਮਾਧਿਅਮ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨ ਲਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀਆਂ ਤਰੰਗਾਂ ਦੇ ਸੰਚਾਰ ਲਈ ਵੀ ਕਿਸੇ ਮਾਧਿਅਮ ਜਾਂ 'ਈਥਰ' ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਹਾਲਾਂਕਿ, ਈਥਰ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਅਨੁਪ੍ਰਸਥ ਤਰੰਗ (transverse wave) ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਗੁਣਾਂ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਇਸ ਕਾਲਪਨਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਈਥਰ ਦਾ 'ਠੋਸ' (solid) ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਕੋਸ਼ੀ (Cauchy), ਗ੍ਰੀਨ (Green) ਅਤੇ ਸਟੋਕਸ (Stokes) ਨੇ 'ਐਨਟ੍ਰੇਨਮੈਂਟ' (entrainment) ਪਰਿਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਗਣਿਤਿਕ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 'ਈਥਰ ਡਰੈਗ' (ether drag) ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁਲਾਰਾ ਉਦੋਂ ਮਿਲਿਆ ਜਦੋਂ ਜੇਮਜ਼ ਕਲਰਕ ਮੈਕਸਵੈੱਲ (James Clerk Maxwell) ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ (1870 ਦੇ ਦਹਾਕੇ) ਵਿੱਚ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਗਤੀ (c) ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਮੰਨਣ ਦੀ ਲੋੜ ਪਈ। ਜਦੋਂ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਸਥਿਰ ਗਤੀ ਦੀ ਲੋੜ ਕਾਰਨ, ਗੈਲੀਲੀਅਨ-ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਸਾਪੇਖਤਾ (Galilean Newtonian relativity) ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਧੀਨ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ 'ਹਵਾਲਾ ਢਾਂਚਾ' (reference frame) ਇਸ ਲੋੜ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ, ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਵਿਲੱਖਣ ਅਤੇ ਨਿਰਪ

ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੱਕ 'ਈਥਰ' (aether) ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਟੱਲ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਮਾਧਿਅਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਈਥਰ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕਈ ਸਿਧਾਂਤ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਿਧਾਂਤ 'ਈਥਰ ਡਰੈਗ' (aether drag) ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਈਥਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ, ਇਹ ਈਥਰ ਸਾਰੀਆਂ ਭੌਤਿਕ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਗਤੀ ਮਾਪਣ 'ਤੇ, ਭਾਵੇਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਗਤੀ ਸਥਿਰ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਇਹ 'ਈਥਰ ਡਰੈਗ' ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਫ੍ਰਾਂਕੋਇਸ ਅਰਾਗੋ (Francois Arago) ਦੇ ਉਸ ਪ੍ਰਯੋਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਗਤੀ ਦੇ ਸਥਿਰ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਅਰਾਗੋ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਤਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਗਤੀ ਕਾਰਨ, ਦਿਨ ਜਾਂ ਸਾਲ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ 'ਤੇ ਮਾਪਣ ਵੇਲੇ ਅਪਵਰਤਨ ਅੰਕ (refractive indexes) ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਆਵੇਗਾ। ਆਪਣੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਪੇ ਗਏ ਅਪਵਰਤਨ ਅੰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਤਬਦੀਲੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਈ ਹੋਰ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੇ ਗਏ; ਇਹ ਪ੍ਰਯੋਗ ਈਥਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਭਾਵੀ ਰੂਪਾਂ ਬਾਰੇ ਸਬੂਤ ਲੱਭਣ ਲਈ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਯੋਗ ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਮਾਈਕਲਸਨ (Michelson) ਅਤੇ ਮੋਰਲੇ (Morley) ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਈਥਰ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਥਿਤ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਜਿਸਨੂੰ 'ਈਥਰ ਹਵਾ' (aether wind) ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਕਿਉਂਕਿ ਈਥਰ ਪੂਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਧਰਤੀ ਆਪਣੇ ਧੁਰੇ 'ਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸੂਰਜੀ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੁਆਲੇ ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ ਈਥਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗਤੀ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਈਥਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਇਸ ਗਤੀ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ 'ਈਥਰ ਹਵਾ' ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਪਰੋਕਤ ਗਤੀ ਕਾਰਨ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਅਸਲ ਵਿੱਚ 'ਈਥਰ ਹਵਾ' ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਇੱਕ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸੀ। ਇਸ ਰਹੱਸਮਈ ਹਵਾ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ ਲਗਭਗ ਅਸੰਭਵ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਈਥਰ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਾਮੂਲੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਮਾਈਕਲਸਨ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1881 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਇੰਟਰਫੇਰੋਮੀਟਰ (interferometer) ਦੇ ਇੱਕ ਮੁੱਢਲੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ; ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਯੰਤਰ ਸੀ ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਤਰੰਗ-ਵਰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਾਈਕਲਸਨ ਦੇ ਉਪਕਰਣ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਆਪਟੀਕਲ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵਾਲੇ ਯੰਤਰਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਖੋਜਾਂ ਲਈ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਉਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਧਿਐਨ ਉਹ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ 1887 ਦੇ 'ਮਾਈਕਲਸਨ-ਮੋਰਲੀ ਪ੍ਰਯੋਗ' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਈਕਲਸਨ ਅਤੇ ਮੋਰਲੀ ਨੇ ਇੱਕ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਸ਼ੀਸ਼ੇ (ਹਾਫ-ਸਿਲਵਰਡ ਮਿਰਰ) ਤੋਂ ਬਣੇ 'ਬੀਮ ਸਪਲਿਟਰ' ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਖਿਤਿਜੀ (horizontal) ਅਤੇ ਲੰਬਕਾਰੀ (vertical) ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਵਸਥਿਤ ਦੋ ਹੋਰ ਸ਼ੀਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਇਕਸਾਰ (coherent) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਰਨ ਅੱਧ-ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਖਿਤਿਜੀ ਜਾਂ ਲੰਬਕਾਰੀ ਸ਼ੀਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵੱਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਪਸ ਨਿਰੀਖਕ ਦੀ ਅੱਖ (eyepiece) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤਰੰਗਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ 'ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ' (destructively) ਜਾਂ 'ਰਚਨਾਤਮਕ' (constructively) ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਲਈ 'ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵ' (interference effect) ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੀਆਂ ਧਾਰੀਆਂ (interference fringes) ਵਿੱਚ ਆਮ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਸਥਿਤੀ ਨਾਲੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਬਦਲਾਅ 'ਈਥਰ ਹਵਾ' (aether wind) ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰ ਸਕੇਗਾ।

ਇਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ, ਮਾਈਕਲਸਨ ਇੰਟਰਫੇਰੋਮੀਟਰ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਗਲਤੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬਾਹਰੀ ਸਰੋਤ ਨੂੰ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸਨੂੰ ਪੱਥਰ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਕੰਬਣੀ (oscillatory) ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ, ਜੋ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇੰਟਰਫੇਰੋਮੀਟਰ ਨੂੰ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀ ਇੱਕ ਸਲੈਬ 'ਤੇ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਪਾਰੇ (mercury) ਦੇ ਇੱਕ ਬੇਸਿਨ ਵਿੱਚ ਤੈਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਜਿਹਾ ਇਸ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਉਪਕਰਣ ਨੂੰ ਅਦਿੱਖ ਈਥਰ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਘੁਮਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਪ੍ਰਯੋਗ ਤੋਂ ਉਮੀਦ ਅਨੁਸਾਰ ਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਪੈਟਰਨ (fringe patterns) ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਾਈਕਲਸਨ ਅਤੇ ਮੋਰਲੀ ਨੇ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ ਈਥਰ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਹੋਰ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੇ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਬਦਲਾਅ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਹਰ ਵਾਰ ਨਤੀਜਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਆਧੁਨਿਕ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਨਤੀਜਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਈਥਰ ਦੀ ਗੈਰ-ਹੋਂਦ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਵਜੋਂ ਲਿਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਮਾਈਕਲ

ਉਸ ਸਾਲ, ਡੇਟਨ ਮਿਲਰ ਨੇ ਇਹ ਤੱਥ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਜੋੜੀ (ਮਾਈਕਲਸਨ ਅਤੇ ਮੋਰਲੇ) ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਵਿੱਚ ਦਖਲ-ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੇ ਪੈਟਰਨਾਂ (interference patterns) ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀਮਾ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਪ੍ਰਭਾਵ ਜ਼ਰੂਰ ਮਿਲਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵੱਲ ਬਹੁਤਾ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਿਲਰ ਨੇ ਅੱਗੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮਾਈਕਲਸਨ ਅਤੇ ਮੋਰਲੇ ਨੂੰ 'ਸਾਈਨ ਵੇਵ' (sine wave) ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਡਾਟਾ ਮਿਲਿਆ ਸੀ ਜੋ ਡਾਟਾ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਪੈਟਰਨ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਥਰਮਲ (ਤਾਪਮਾਨ-ਸਬੰਧੀ) ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਸਬੰਧੀ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨੇ 'ਫਰਿੰਜ ਇੰਟਰਫੇਰੈਂਸ' (fringe interference) ਡਾਟਾ 'ਤੇ ਮਾੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਸ਼ਾਇਦ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਕਮੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਨਤੀਜੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗਣਿਤਿਕ ਪੱਖਪਾਤ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ, ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ 'ਈਥਰ' (aether) ਸਿਧਾਂਤ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਵਜੋਂ ਅਜੇ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਾਇਦ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਸਮਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਹੇਗਾ ਜੋ 1920 ਵਿੱਚ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਈਥਰ ਸਿਧਾਂਤ ਅਜੇ ਵੀ ਸਥਾਨ (space) ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ ਹੈ:

"ਹਾਲਾਂਕਿ, ਵਧੇਰੇ ਡੂੰਘੀ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਪੇਖਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿਧਾਂਤ (special theory of relativity) ਸਾਨੂੰ ਈਥਰ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਨਕਾਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਅਸੀਂ ਈਥਰ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਮੰਨ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।"

ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ:

"ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਪੇਖਤਾ ਦੇ ਆਮ ਸਿਧਾਂਤ (general theory of relativity) ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਾਨ (space) ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕ ਗੁਣ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਅਰਥ ਵਿੱਚ, ਈਥਰ ਦੀ ਹੋਂਦ ਹੈ।"

ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ:

"ਸਾਪੇਖਤਾ ਦੇ ਆਮ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਈਥਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਥਾਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਿਹੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਸਗੋਂ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡਾਂ (ਮਾਪਣ ਵਾਲੀਆਂ ਛੜਾਂ ਅਤੇ ਘੜੀਆਂ) ਦੀ ਹੋਂਦ ਦੀ ਵੀ ਕੋਈ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਭੌਤਿਕ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ-ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲ (space-time intervals) ਮੌਜੂਦ ਹੋਣਗੇ। ਪਰ ਇਸ ਈਥਰ ਬਾਰੇ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੁੰਜ-ਯੁਕਤ ਮਾਧਿਅਮ (ponderable media) ਵਾਲੇ ਗੁਣ ਹਨ, ਜਾਂ ਇਹ ਅਜਿਹੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਟਰੈਕ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸ 'ਤੇ