ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ

 ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ

ਲਾਲੀਬੇਲਾ, ਇਥੋਪੀਆ: 1181-1221 ਈ

ਠੋਸ ਬੇਸਾਲਟ (basalt) ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਤਰਾਸ਼ ਕੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਲਾਲੀਬੇਲਾ ਦੇ 11 ਮੱਧ-ਕਾਲੀਨ ਚਰਚਾਂ ਬਾਰੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਰਾਜਾ ਲਾਲੀਬੇਲਾ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ (1181-1221 ਈਸਵੀ) ਦੌਰਾਨ ਉਸਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਇੱਕੋ ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਤਰਾਸ਼ੇ ਹੋਏ ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਖਿੜਕੀਆਂ ਅਤੇ ਥੰਮ੍ਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਥੇ ਭੂਮੀਗਤ ਰਸਤਿਆਂ ਅਤੇ ਤਹਿਖਾਨਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਾਲ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਚਰਚਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅੱਜ ਵੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਅਤੇ ਈਸਟਰ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਇੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਭੀੜ ਜੁੜਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਵਸਤਰ ਪਹਿਨੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਵਿਹੜਿਆਂ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਅਕੋਮਾ ਪੁਏਬਲੋ, ਨਿਊ ਮੈਕਸੀਕੋ, ਅਮਰੀਕਾ: 1150 ਈਸਵੀ

ਨਿਊ ਮੈਕਸੀਕੋ ਵਿੱਚ 367 ਫੁੱਟ ਉੱਚੇ (111 ਮੀਟਰ) ਮੇਸਾ ਦੇ ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ, ਅਕੋਮਾ ਪੁਏਬਲੋ ਦੀ ਮੂਲ ਅਮਰੀਕੀ ਬਸਤੀ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਨਿਰੰਤਰ ਵੱਸਦੀ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਹੈ। ਇਹ ਚੱਟਾਨ ਵਾਲੀ ਪੁਏਬਲੋ 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ 50 ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਬਾਇਲੀ ਬਜ਼ੁਰਗ ਸਾਲ ਭਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹੋਰ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਲਈ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਫੀਸ ਲਈ, ਸੈਲਾਨੀ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਅਸਲੀ ਸਟ੍ਰੀਟਸਕੈਪ, ਬਾਅਦ ਦੀ ਸਪੈਨਿਸ਼ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਅਤੇ ਫਲੈਟ-ਟਾਪ ਐਡੋਬਸ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਕਾਈ ਸਿਟੀ ਕਲਚਰਲ ਸੈਂਟਰ ਅਤੇ ਹਾਕੂ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਬੁੱਧਵਾਰ ਤੋਂ ਐਤਵਾਰ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹਨ ਜੋ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਕਿਰਕਜੁਬਰਗਰਦੁਰ, ਕਿਰਕਜੁਬਰਦੁਰ, ਫੈਰੋ ਟਾਪੂ: ਈਸਵੀ 1100

ਸ਼ਾਇਦ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਲੱਕੜ ਦਾ ਘਰ ਜਿੱਥੇ ਅੱਜ ਵੀ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—'ਕਿਰਕਜੁਬੋਅਰਗਾਰੌਰ' (ਫੈਰੋ ਟਾਪੂਆਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਫਾਰਮ-ਹਾਊਸ)—ਲਗਭਗ 1100 ਈਸਵੀ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਟਾਪੂ 'ਤੇ ਜੰਗਲ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਲੱਕੜ ਬਹੁਤ ਕੀਮਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੀ ਲੱਕੜ ਨਾਰਵੇ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਵਹਿ ਕੇ ਆਈ ਲੱਕੜ (ਡ੍ਰਿਫਟਵੁੱਡ) ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਅੱਜ ਇਹ ਫਾਰਮ-ਹਾਊਸ ਇੱਕ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਅਜੇ ਵੀ 'ਪਾਟੁਰਸਨ' ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ 17ਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਰਹਿ ਰਹੀ ਹੈ; ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ 1550 ਤੋਂ ਇਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਨਾਨਚਾਨ ਮੰਦਰ, ਸ਼ਾਨਸੀ ਸੂਬਾ, ਚੀਨ: 782 ਈਸਵੀ

ਨਾਨਚਾਨ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਲੱਕੜ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਦਾ ਪਰ ਖੂਬਸੂਰਤ ਮੰਦਰ ਤਾਂਗ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ (ਇੱਕ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਾਲ 782 ਈਸਵੀ ਹੈ), ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਸਥਿਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਿਹਾ। ਇਸਦਾ ਸਮਮਿਤੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁੱਖ ਹਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆ ਬੋਧੀ ਮੂਰਤੀਆਂ ਤੇ ਸ਼ਾਕਯਮੁਨੀ (ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਨੀ) ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਮੂਰਤੀ, ਮੰਦਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਇਸ ਸੁਨਹਿਰੀ ਦੌਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਉਕਬਾ ਦੀ ਮਸਜਿਦ, ਕੈਰੋਆਨ, ਟਿਊਨੀਸ਼ੀਆ: 670 ਈਸਵੀ

ਸਮੁੱਚੇ ਇਸਲਾਮੀ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਕੈਰੋਆਨ (Kairouan) ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ 'ਗ੍ਰੇਟ ਮਸਜਿਦ' (ਜਿਸਨੂੰ 'ਉਕਬਾ ਦੀ ਮਸਜਿਦ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਲਗਭਗ 670 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇਸ ਮਸਜਿਦ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਵਾਸਤੂ-ਕਲਾ ਦਾ ਮਗਰੇਬ ਖੇਤਰ (ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਅਫਰੀਕਾ) ਵਿੱਚ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਮਸਜਿਦਾਂ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ।

8ਵੀਂ ਅਤੇ 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਮੁੜ-ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅੰਤਿਮ ਵਾਧੇ ਕੀਤੇ ਗਏ; ਇਸਦਾ ਅੰਤਿਮ ਰੂਪ ਇਸਲਾਮੀ, ਰੋਮਨ ਅਤੇ ਬਿਜ਼ੰਤੀਨੀ ਵਾਸਤੂ-ਕਲਾ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੁਮੇਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਸਜਿਦ ਅੱਜ ਵੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ; ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਹੈ, ਪਰ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ-ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਪੰਜ-ਮੰਜ਼ਲਾ ਪੈਗੋਡਾ, ਇਕਾਰੂਗਾ, ਜਾਪਾਨ: 607 ਈਸਵੀ

ਅਸੁਕਾ ਕਾਲ (552-645 ਈਸਵੀ) ਦੌਰਾਨ ਬੁੱਧ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਇਹ ਪੰਜ-ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਪੈਗੋਡਾ (ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਬੋਧੀ ਮੰਦਰ-ਟਾਵਰ) ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਮੌਜੂਦਾ ਲੱਕੜ ਦੇ ਟਾਵਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਉਚਾਈ 108 ਫੁੱਟ (33 ਮੀਟਰ) ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਥੰਮ੍ਹ ਹੈ ਜੋ 594 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਕੱਟੇ ਗਏ ਇੱਕੋ ਜਾਪਾਨੀ ਸਾਈਪ੍ਰਸ (cypress) ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਇਹ ਪੈਗੋਡਾ ਇਕਾਰੂਗਾ (Ikaruga) ਸਥਿਤ ਹੋਰਿਊ-ਜੀ (Hōryū-ji) ਮੰਦਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ—ਜੋ ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਯੂਨੈਸਕੋ (UNESCO) ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ—ਅਤੇ ਇਹ ਕੇਂਦਰੀ ਨਾਰਾ (Nara) ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਸੱਤ ਮੀਲ (12 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਛੱਤ 'ਤੇ ਲੱਗੇ ਧਾਤ ਦੇ ਦਾਤੀ-ਨੁਮਾ ਹਿੱਸਿਆਂ (scythes) ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿਓ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਬਿਜਲੀ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਿਜਲੀ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਆਕਾਸ਼ੀ ਰਾਖਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਐਲੋਰਾ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ, ਔਰੰਗਾਬਾਦ, ਭਾਰਤ: 550-750 ਈਸਵੀ

ਹਿੰਦੂ, ਬੋਧੀ ਅਤੇ ਜੈਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਏਲੋਰਾ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿਖੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਬੇਸਾਲਟ ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਤਰਾਸ਼ਿਆ ਗਿਆ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਸਥਾਨ 550 ਅਤੇ 750 ਈਸਵੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਹੀ 'ਕੈਲਾਸ਼ ਮੰਦਰ' ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੱਥਰ ਕੱਟ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸਮਾਰਕ ਹੈ। ਇਹ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ; ਸੈਲਾਨੀ ਚੁਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਉੱਕਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਆਕ੍ਰਿਤੀਆਂ (reliefs), ਇੱਕੋ ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਬਣੇ ਥੰਮ੍ਹਾਂ (monoliths) ਅਤੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਬਾਰੀਕ ਕਾਰੀਗਰੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਸੇਂਟ ਕੈਥਰੀਨਜ਼ ਮੋਨੈਸਟਰੀ, ਸਿਨਾਈ, ਮਿਸਰ: 548-565 ਈਸਵੀ

ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ 'ਸੇਂਟ ਕੈਥਰੀਨ ਮੱਠ' (St Catherine’s Monastery) ਮਾਊਂਟ ਸਿਨਾਈ ਦੀ ਤਲਹਟੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਹੀ, 'ਓਲਡ ਟੈਸਟਾਮੈਂਟ' (Old Testament) ਅਨੁਸਾਰ, ਮੂਸਾ (Moses) ਨੂੰ ਰੱਬ ਵੱਲੋਂ 'ਦਸ ਹੁਕਮ' (Ten Commandments) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਸਨ। ਸਾਲ 2002 ਵਿੱਚ ਯੂਨੈਸਕੋ (UNESCO) ਵੱਲੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਈਸਾਈ, ਇਸਲਾਮ ਅਤੇ ਯਹੂਦੀ ਧਰਮਾਂ ਲਈ ਖੇਤਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ, ਲਗਾਤਾਰ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਈਸਾਈ ਮੱਠ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਦੀਆਂ ਅਸਲ ਬਾਹਰੀ ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਚਰਚ ਨੂੰ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ।

ਹਾਗੀਆ ਸੋਫੀਆ, ਇਸਤਾਂਬੁਲ, ਤੁਰਕੀ: 532-537 ਈਸਵੀ

ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਬਣੀ, 'ਹਾਗੀਆ ਸੋਫੀਆ' (Hagia Sophia) ਇਸਤਾਂਬੁਲ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਛਾਣ ਹੈ। ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਉਚਾਈ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਬਿੰਦੂ 'ਤੇ 180 ਫੁੱਟ (54 ਮੀਟਰ) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਗੁੰਬਦ, ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਮੀਨਾਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮੀ ਲਿਖਤਾਂ ਅਤੇ ਈਸਾਈ ਮੋਜ਼ੇਕ (ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ) ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਇਹ ਇਮਾਰਤ 6ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਈਸਾਈ ਚਰਚ ਵਜੋਂ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਈ ਸੀ, ਪਰ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਓਟੋਮਨ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਨੂੰ ਮਸਜਿਦ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1934 ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਬਣ ਗਈ, ਪਰ 2020 ਵਿੱਚ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇਸਦਾ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਾਲਾ ਦਰਜਾ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੁਣ ਇਹ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁੜ ਇੱਕ ਮਸਜਿਦ ਹੈ।

ਚਾਂਗੂ ਨਰਾਇਣ ਮੰਦਰ, ਚਾਂਗੂ, ਨੇਪਾਲ: 464 ਈਸਵੀ

464 ਈਸਵੀ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਵਾਲਾ ਇਹ ਮੰਦਰ, ਜੋ ਯੂਨੈਸਕੋ (UNESCO) ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਕਾਠਮੰਡੂ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਹੈ। ਇਹ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਠਮੰਡੂ ਤੋਂ ਸੱਤ ਮੀਲ (12 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।

ਇਸ ਮੰਦਰ ਨੇ ਕਈ ਔਕੜਾਂ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। 1702 ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਲੱਗਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੜ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 2015 ਵਿੱਚ ਭੂਚਾਲ ਕਾਰਨ ਇਸਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ; ਪਰ ਹਰ ਵਾਰ ਇਹ ਮੁੜ ਉਸਰਿਆ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਡੋਲ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ ਜਿਵੇਂ ਗਰੁੜ ਦੀ ਉਹ ਪੱਥਰ ਦੀ ਮੂਰਤੀ, ਜੋ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਮੰਦਰ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ।

ਸਾਂਤਾ ਸਬੀਨਾ, ਰੋਮ, ਇਟਲੀ: 422-432 ਈਸਵੀ

ਸਾਂਤਾ ਸਬੀਨਾ (Santa Sabina) ਈਸਵੀ ਸੰਨ ਦੀ 5ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਇੱਕ ਈਸਾਈ ਚਰਚ ਹੈ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਥਾਨ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਢਾਂਚਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕੋਰਿੰਥੀਅਨ (Corinthian) ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਤਾਰ, ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਮੋਜ਼ੇਕ (mosaic) ਅਤੇ ਸੇਲੇਨਾਈਟ (ਕੱਚ ਨਹੀਂ) ਦੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਬਚੇ ਹੋਏ ਤੱਤ ਮਿਲ ਕੇ ਸਾਨੂੰ 5ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਪੱਧਤੀ ਅਤੇ ਵਾਸਤੂਕਲਾ ਦੀ ਇੱਕ ਦੁਰਲੱਭ ਝਲਕ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਚਰਚ ਆਫ਼ ਦ ਨੇਟੀਵਿਟੀ (Church of the Nativity), ਬੈਤਲਹਮ, ਫਲਸਤੀਨ: 326 ਈਸਵੀ

ਈਸਾਈ ਪਰੰਪਰਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬੈਥਲਹਮ ਵਿੱਚ ਚਰਚ ਆਫ਼ ਦ ਨੇਟੀਵਿਟੀ ਯਿਸੂ ਦੇ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਮੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਚਰਚ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਰੋਮਨ ਸਮਰਾਟ ਕਾਂਸਟੈਂਟਾਈਨ ਪਹਿਲੇ ਦੁਆਰਾ 326 ਈਸਵੀ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਢਾਂਚਾ 6ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਬਿਜ਼ੰਤੀਨੀ ਸਮਰਾਟ ਜਸਟਿਨੀਅਨ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਹੈ।

ਚਰਚ ਈਸਾਈ-ਜਗਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਤਾਰੇ 'ਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਸੀਹਾ (ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ) ਦੇ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ 2012 ਵਿੱਚ ਯੂਨੈਸਕੋ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਸਾਈਟ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਯੂਨੈਸਕੋ ਦੀ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਲਸਤੀਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ ਸੀ।

ਬੇਸਿਲਿਕਾ ਆਫ਼ ਕਾਂਸਟੈਂਟਾਈਨ, ਟ੍ਰੀਅਰ, ਜਰਮਨੀ: ਈਸਵੀ 310

108 ਫੁੱਟ (33 ਮੀਟਰ) ਉੱਚਾ, 90 ਫੁੱਟ (27 ਮੀਟਰ) ਚੌੜਾ ਅਤੇ 220 ਫੁੱਟ (67 ਮੀਟਰ) ਲੰਬਾ, 'ਬੈਸੀਲਿਕਾ ਆਫ਼ ਕਾਂਸਟੈਂਟੀਨ' (ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਔਲਾ ਪਲਾਟੀਨਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੌਜੂਦ ਇਕ-ਕਮਰੇ ਵਾਲਾ ਢਾਂਚਾ ਹੈ - ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਖੜ੍ਹਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਥੰਮ੍ਹ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪਈ। ਕਦੇ ਰਾਜ-ਸਿੰਘਾਸਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਕਮਰਾ ਰੋਮਨ ਸਮਰਾਟ ਕਾਂਸਟੈਂਟੀਨ ਲਈ ਲਗਭਗ 310 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਿਸ਼ਪ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚਰਚ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਹ ਚਰਚ ਅੱਜ ਵੀ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸੰਗੀਤਕ ਸਮਾਗਮ (ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਜਾਂ 'ਐਕੋਸਟਿਕਸ' ਬਾਰੇ ਸੋਚੋ) ਅਤੇ ਬੈਸੀਲਿਕਾ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਦਿਲਚਸਪ ਟੂਰ ਵੀ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਮਾਰਤ ਦੀਆਂ ਰੋਮਨ ਨੀਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਿਬਾਮ, ਯਮਨ: 300 ਈਸਵੀ

ਸ਼ਿਬਾਮ — ਤੁਹਾਡੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ — ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਬਹੁ-ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ (skyscrapers) ਬਣੀਆਂ ਸਨ। 300 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ, ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵਸੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੇ ਹੜ੍ਹ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਅਤੇ ਹਮਲਾਵਰਾਂ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਦੇ 500 ਬੁਰਜ (ਟਾਵਰ) ਉਸਾਰੇ ਸਨ; ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਸਨੂੰ 'ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਗੋ' ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਬਹੁ-ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਅੱਜ ਵੀ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਇਮਾਰਤਾਂ 11 ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਤੱਕ ਉੱਚੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ 100 ਫੁੱਟ (30 ਮੀਟਰ) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ।

ਹੈਡ੍ਰੀਅਨ ਦਾ ਮਕਬਰਾ, ਰੋਮ, ਇਟਲੀ: 139 ਈਸਵੀ

139 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ ਹੈਡ੍ਰੀਅਨ ਦਾ ਮਕਬਰਾ (Mausoleum of Hadrian) ਮਸ਼ਹੂਰ ਰੋਮਨ ਸਮਰਾਟ, ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕੁਝ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਆਰਾਮ-ਸਥਾਨ ਸੀ। 'ਕੈਸਟਲ ਸੈਂਟ ਐਂਜਲੋ' (Castel Sant’Angelo) ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਇਹ ਗੋਲਾਕਾਰ ਇਮਾਰਤ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਲ੍ਹੇ, ਜੇਲ੍ਹ ਅਤੇ ਪੋਪ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਵਜੋਂ ਵਰਤੀ ਗਈ, ਪਰ ਅੱਜ ਇਹ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਸੈਲਾਨੀ ਇੱਥੇ ਪੰਜ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ 'ਤੇ ਫੈਲੀਆਂ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰਾਂ (frescoes), ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਪੈਂਥੀਅਨ, ਰੋਮ, ਇਟਲੀ: 125 ਈਸਵੀ

ਪੈਂਥੀਅਨ (Pantheon) ਦੀ ਕਹਾਣੀ 'ਤੀਜੀ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ' ਵਾਲੀ ਹੈ: ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਅੱਗ ਲੱਗਣ ਕਾਰਨ ਸੜ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਇਮਾਰਤ ਅੱਜ ਤੁਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਰੋਮਨ ਸਮਰਾਟ ਹੈਡਰੀਅਨ ਦੁਆਰਾ ਲਗਭਗ 125 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਅਸਲ ਮਕਸਦ ਬਾਰੇ ਅਜੇ ਵੀ ਕੁਝ ਅਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਹੈ, ਪਰ 7ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇੱਕ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਬੇਸਿਲਿਕਾ (ਸਾਂਤਾ ਮਾਰੀਆ ਐਡ ਮਾਰਟੀਰੇਸ) ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਸਭਾਵਾਂ (ਮਾਸ) ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਾਗਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਗੋਲਾਕਾਰ ਹਾਲ (ਰੋਟੰਡਾ) ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਦਮ ਰੱਖਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਫਰਸ਼ਾਂ, ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਵਾਸਤੂ-ਕਲਾ ਸੰਬੰਧੀ ਬਾਰੀਕੀਆਂ 'ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਜਾਮਨੀ, ਲਾਲ ਅਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਛਾਪ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ - ਪਰ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਗੁੰਬਦ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਬਣੀ 'ਓਕੁਲਸ' (oculus) ਹੈ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਖਿੜਕੀ ਵਾਂਗ ਹੈ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 30 ਫੁੱਟ (9 ਮੀਟਰ) ਚੌੜੀ ਹੈ।

ਮੁੰਡੇਸ਼ਵਰੀ ਮੰਦਰ, ਬਿਹਾਰ, ਭਾਰਤ: 108 ਈਸਵੀ

ਇਹ ਅੱਠ-ਕੋਨਾ ਮੰਦਰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮੁੰਡੇਸ਼ਵਰੀ ਦੇਵੀ ਮੰਦਰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਅੱਜ ਵੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਰਾਮ ਨੌਮੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੌਰਾਨ। ਮੁੰਡੇਸ਼ਵਰੀ ਪਹਾੜੀਆਂ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਇਹ ਪੱਥਰੀਲਾ ਮੰਦਰ 108 ਈਸਵੀ (ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ 105 ਈਸਵੀ) ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ 'ਤੇ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।

ਪ੍ਰੋਸਰਪੀਨਾ ਡੈਮ, ਐਕਸਟ੍ਰੇਮਾਦੁਰਾ, ਸਪੇਨ: 100 ਈਸਵੀ

ਸਪੇਨ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀਡਾ (Mérida) ਤੋਂ ਕੁਝ ਹੀ ਮੀਲ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਸਥਿਤ 'ਪ੍ਰੋਸਰਪੀਨਾ ਡੈਮ' (Proserpina Dam) ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਰੋਮਨ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਲਗਭਗ 100 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹੋਰ ਹਿੱਸੇ ਵੀ ਜੋੜੇ ਗਏ ਸਨ। ਅੱਜ, 1,394 ਫੁੱਟ (425 ਮੀਟਰ) ਲੰਬਾ ਇਹ ਢਾਂਚਾ ਸੈਰ ਕਰਨ ਜਾਂ ਪਿਕਨਿਕ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਖੂਬਸੂਰਤ ਸਥਾਨ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਜਲ-ਭੰਡਾਰ (reservoir) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅੱਜ ਵੀ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਇਸਨੂੰ 'ਅਲਬੁਏਰਾ ਡੇ ਕਾਰੀਜਾ' (Albuera de Carija) ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਲਿਖਤ (ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ) ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਰੋਮਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਸੀ ਗੱਲਾਂ-ਬਾਤਾਂ (ਗੱਪ-ਸ਼ੱਪ) ਦੀ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਝਲਕ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਇਸ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ, ਲੇਖਕ ਨੇ ਪਤਾਲ-ਲੋਕ ਦੀ ਦੇਵੀ 'ਪ੍ਰੋਸਰਪੀਨਾ' ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁੱਕਣ ਲਈ ਪਾਏ ਗਏ ਕੱਪੜੇ ਚੋਰੀ ਕਰ ਲਏ ਸਨ...

ਟਾਵਰ ਆਫ਼ ਹਰਕਿਊਲਿਸ (Tower of Hercules), ਗਾਲੀਸੀਆ, ਸਪੇਨ: 98-117 ਈਸਵੀ

'ਟਾਵਰ ਆਫ਼ ਹਰਕਿਊਲਿਸ' (Tower of Hercules) ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਲਾਈਟਹਾਊਸ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਜੋ ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ 98-117 ਈਸਵੀ ਦੌਰਾਨ ਟ੍ਰਾਜਨ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ) ਅਤੇ ਇਹ ਰੋਮਨ-ਯੁੱਗ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਇਕਲੌਤਾ ਲਾਈਟਹਾਊਸ ਹੈ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। 'ਲਾ ਕੋਰੂਨਾ' (La Coruña) ਦੇ ਤੱਟ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਟਾਵਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਉੱਪਰ ਅੱਠ-ਕੋਨੇ (ਅਸ਼ਟਭੁਜੀ) ਆਕਾਰ ਦੇ ਦੋ ਛੋਟੇ ਟਾਵਰ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 180 ਫੁੱਟ (55 ਮੀਟਰ) ਦੀ ਉਚਾਈ ਵਾਲਾ ਇਹ ਟਾਵਰ ਅੱਜ ਵੀ ਸਪੇਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਲਾਈਟਹਾਊਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ-ਨੀਵੀਆਂ ਤੇ ਖੁਰਦਰੀਆਂ ਚੱਟਾਨਾਂ ਇਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਆਰਲਜ਼ ਐਂਫੀਥੀਏਟਰ (Arles Amphitheatre), ਪ੍ਰੋਵੈਂਸ, ਫਰਾਂਸ: 80 ਈਸਵੀ

120 محرਾਬਾਂ, ਬੈਠਣ ਲਈ ਦੋ ਪੱਧਰਾਂ ਅਤੇ ਮੰਚ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ 'ਟ੍ਰੈਪ-ਡੋਰ' (ਲੁਕਵੇਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ) ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਾਲਾ 'ਆਰਲਸ ਐਂਫੀਥੀਏਟਰ' (Arles Amphitheatre) ਫਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਰੋਮਨ ਕਾਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਇਮਾਰਤ ਹੈ। ਰੋਮ ਦੇ ਕੋਲੋਸੀਅਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਇਹ ਥੀਏਟਰ 80 ਤੋਂ 90 ਈਸਵੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਗਲੈਡੀਏਟਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਅਤੇ ਰੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਦੌੜਾਂ ਦੇਖਣ ਲਈ 20,000 ਤੱਕ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਬੈਠਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਸੀ। ਮੱਧ ਯੁੱਗ ਦੌਰਾਨ ਇਸਨੂੰ ਚਾਰ ਬੁਰਜਾਂ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਲਗਭਗ 200 ਘਰਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਪਰ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਨ੍ਹ-ਲੜਾਈ (bullfighting) ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੱਥੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੁਨਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ, ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ੋਅ ਵੀ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਥੀਏਟਰ ਆਫ਼ ਮਾਰਸੇਲਸ, ਰੋਮ, ਇਟਲੀ: 13 ਈਸਾ ਪੂਰਵ

ਜਦੋਂ 13 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਮਾਰਸੇਲਸ ਦਾ ਥੀਏਟਰ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ, ਇਹ ਪੂਰੇ ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਥੀਏਟਰ ਸੀ। ਇੱਟਾਂ, ਕੰਕਰੀਟ ਅਤੇ ਟਫ (ਇੱਕ ਹਲਕਾ, ਛਿੱਲਿਆ ਹੋਇਆ ਚੱਟਾਨ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਟ੍ਰੈਵਰਟਾਈਨ (ਚੂਨਾ ਪੱਥਰ) ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨਾਚ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ 40,000 ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਥੀਏਟਰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੁਹਾਵਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ - ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਉੱਪਰਲੀਆਂ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚ-ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ - ਪਰ ਇਹ ਅਜੇ ਵੀ ਲੰਬੀਆਂ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਮਾਂ ਦੌਰਾਨ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਪੋਂਟੇ ਫੈਬਰੀਸੀਓ, ਰੋਮ, ਇਟਲੀ: 62 ਈਸਾ ਪੂਰਵ

ਪੈਦਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਬਣਿਆ ਇਹ ਰਸਤਾ ਰੋਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਪੁਲ ਹੈ ਅਤੇ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ 62 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤਾ ਬਦਲਾਅ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਹੈ। 'ਪੋਂਟੇ ਫੈਬਰੀਸੀਓ' (ਜਾਂ 'ਪੋਂਸ ਫੈਬਰੀਸੀਅਸ') ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਅੱਗ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋਏ ਇੱਕ ਲੱਕੜ ਦੇ ਪੁਲ ਦੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੁਰੰਮਤ ਦੇ ਕੰਮ ਦੌਰਾਨ ਦੋ-ਮੂੰਹੇ ਬੁੱਤ ਲਗਾਏ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਇਸਨੂੰ 'ਪੋਂਟੇ ਦੇਈ ਕਵਾਤਰੋ ਕਾਪੀ' ('ਚਾਰ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲਾ ਪੁਲ') ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 200 ਫੁੱਟ (61 ਮੀਟਰ) ਲੰਬਾ ਇਹ ਪੁਲ ਰੋਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਭਾਗ ਨੂੰ 'ਟਾਈਬਰ ਟਾਪੂ' ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਓਨਾ ਹੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਮਹਾਨ ਸਤੂਪ, ਸਾਂਚੀ, ਭਾਰਤ: 300 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ

ਸਾਂਚੀ ਸਤੂਪ, ਜੋ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 300 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੂੰ 185 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਮੁੜ-ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਆਕਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਦੁੱਗਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਚਪਟੇ ਗੁੰਬਦ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੱਥਰੀਲੀਆਂ ਸਿਲਾਂ ਦੀ ਮੁੜ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ 71 ਫੁੱਟ (22 ਮੀਟਰ) ਉੱਚਾ ਇਹ ਸਤੂਪ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਪੱਥਰੀਲੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਲਗਭਗ 600 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਅਣਗੌਲਿਆ ਰਹਿਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਜੀਰੋਧਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਬੋਧੀ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਆਉਣਾ-ਜਾਣਾ ਲੱਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਕੈਰਾਵਨ ਬ੍ਰਿਜ, ਇਜ਼ਮੀਰ, ਤੁਰਕੀ: 850 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ

ਇਜ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਕਾਰਾਵਨ ਪੁਲ (ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਿਰਨਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ 850 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਊਠਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਹ ਸਧਾਰਨ ਪਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਪੁਲ ਅਜੇ ਵੀ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹੁਣ ਤੁਰਕੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਸਲੈਬ-ਪੱਥਰ ਦੀ ਕਮਾਨ, ਇਸਨੂੰ ਗਿਨੀਜ਼ ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਵਰਲਡ ਰਿਕਾਰਡ ਦੁਆਰਾ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਡੇਟਾਬਲ ਪੁਲ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਵੈਨ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ, ਵੈਨ, ਤੁਰਕੀ: 900-700 ਈਸਾ ਪੂਰਵ

9ਵੀਂ ਅਤੇ 7ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ 'ਵਾਨ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ' (Fortress of Van), ਇਸੇ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਉਰਾਰਟੀਅਨ ਰਾਜ ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਰਾਜਧਾਨੀ 'ਤੁਸ਼ਪਾ' (Tushpa) ਦੇ ਖੰਡਰਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਉਰਾਰਟੀਅਨ ਰਾਜ ਦੇ ਹੁਨਰਮੰਦ ਵਾਸਤੂਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਨਤ ਗਣਿਤਿਕ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ; ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਲਬੇ ਵਾਲੇ ਪੱਥਰਾਂ, ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਅਤੇ ਤਰਾਸ਼ੇ ਹੋਏ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਇੱਥੇ ਚੱਟਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਅੱਠ ਮਕਬਰੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਮਰੇ 29 ਫੁੱਟ (9 ਮੀਟਰ) ਉੱਚੇ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਜਿੱਥੇ ਸਿਖਰ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਕ ਖੰਡਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਮਸਜਿਦ ਅਤੇ ਗੁੰਬਦਦਾਰ ਛੱਤ ਵਾਲੀ ਇਮਾਰਤ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲੇਗੀ।