ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਮੈਂਗਰੋਵ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਹੋਣਾ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇੱਕ ਝਲਕ ਹੈ।
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਉਹ ਗੁੰਮ ਹੋਏ ਰੁੱਖ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਗੁੰਮ ਹੋਏ ਪਾਣੀ ਸਨ। ਮਈ 2026 ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਸੁੰਦਰਬਨ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ, ਡੈਲਟਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੈਂਗ੍ਰੋਵ ਜੰਗਲ ਜਿੱਥੇ ਗੰਗਾ, ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਮੇਘਨਾ ਨਦੀਆਂ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਸੀਂ ਉੱਥੇ ਮੈਂਗ੍ਰੋਵ, ਉਲਝੇ ਹੋਏ, ਨਮਕ-ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਜੰਗਲਾਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗਏ ਸੀ ਜੋ ਚੱਕਰਵਾਤਾਂ ਅਤੇ ਵਧਦੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਚਾਅ ਦੀ ਆਖਰੀ ਲਾਈਨ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁੱਕਾ ਤਲਾਅ ਮਿਲਿਆ, ਫਟਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਖਾਲੀ, ਇੱਕ ਡੈਲਟਾ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਕਦੇ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ।
ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀਆਂ ਸਨ ਜੋ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖੁਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਹੁਣ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ ਜੋ ਕਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਸਵੈ-ਸਹਾਇਤਾ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਤੋਂ ਬੱਚਤ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਤਲਾਅ ਮੈਂਗ੍ਰੋਵ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਛੋਟੀ, ਖਾਸ ਅਸਫਲਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਚਾਰ ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕ ਭੋਜਨ, ਆਮਦਨ ਅਤੇ ਆਸਰਾ ਲਈ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸੁੰਦਰਬਨ ਦੀ ਚਰਚਾ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਕਹਾਣੀ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੈਂਗ੍ਰੋਵ ਜੰਗਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਯੂਨੈਸਕੋ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਸਥਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਜਲ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਨਰਸਰੀ ਹੈ।
ਇਹ ਫਰੇਮਿੰਗ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੀ। ਜਵਾਰੀ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਬਣਾਏ ਗਏ ਬੰਨ੍ਹ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਨ ਨਾਲੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਸਫਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੁਰੰਮਤ ਖੁਦ ਹੀ ਅਸਥਾਈ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ: ਮਾਨਸੂਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਬਾਂਸ ਸਹੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪੈਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
ਖਾਰਾ ਪਾਣੀ ਉਸ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਧੱਕਾ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਚੌਲ ਉਗਾਉਂਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਖੇਤ ਜੋ ਕਦੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਤਾਲਾਬ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਜਲ-ਪਾਲਣ ਲਈ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਖਾਰੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਉਹ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਖਾਰੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜੋ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸਕੂਲ ਫੀਸ ਜਾਂ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਦੇ ਖਰਚੇ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਛੋਟੀਆਂ, ਘੱਟ ਕੀਮਤੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਇਸਨੇ ਫਰਕ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ।
ਲੋਕ ਇਸ ਬਾਰੇ ਜੋ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਤਮਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਉਹ ਸਹਿਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਭੇਜਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਇਹ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਜਲਵਾਯੂ ਅਨੁਕੂਲਨ ਵਰਗਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਹ ਇੱਕ ਨੀਤੀ ਬਣਨਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਲਿਆ ਗਿਆ ਘਰੇਲੂ ਫੈਸਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਲਵਾਯੂ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਘਟਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਸਿਸਟਮ 'ਤੇ ਸੰਚਤ ਦਬਾਅ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕੁਝ ਹੱਦ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਨੁਕਸਾਨ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਢਾਂਚਾਗਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁੰਦਰਬਨ ਉਹ ਹੱਦ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਵਧੀ ਹੋਈ ਖਾਰਾਪਣ ਰਾਤੋ-ਰਾਤ ਇੱਕ ਤਲਾਅ ਨੂੰ ਬਰਬਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ; ਇਹ ਸਾਲ-ਦਰ-ਸਾਲ ਇਕੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਤਲਾਅ ਵਰਤੋਂ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।
ਮੈਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਵੈ-ਸਹਾਇਤਾ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਉਹ NGO ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸਨ; ਉਹ ਗੁਆਂਢੀ ਸਨ ਜੋ ਲੋੜ ਤੋਂ ਬਾਹਰ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਬਚੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਪੂੰਜੀ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਇੱਕ ਵੀ ਤੂਫਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੰਨ੍ਹ ਅਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਉਹ ਅਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਮੁਰੰਮਤ ਕਟੌਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ। ਡੈਲਟਾ ਦਾ ਢਹਿਣਾ ਅੰਦਰੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਸ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਵਾਪਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਤਲਾਅ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ।
ਇਹ ਮੁੱਦੇ ਸੁੰਦਰਬਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ। ਅਨੁਕੂਲਨ ਫੰਡਿੰਗ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਢਾਂਚਾਗਤ ਹੈ, ਅਕਸਰ ਖਾਸ ਆਫ਼ਤਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਇੱਕ ਚੱਕਰਵਾਤ, ਇੱਕ ਹੜ੍ਹ, ਇੱਕ ਨਾਮੀ ਘਟਨਾ ਜਿਸਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਦਾਨੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਛਾਣ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਘਟਣ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਅਲਾਟ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਘੱਟ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸਮ ਜੋ ਸੁਰਖੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇੱਕ ਖਾਲੀ ਤਲਾਅ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਡੈਲਟਾ ਵਿੱਚੋਂ ਚੱਕਰਵਾਤ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਰਾਹਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਵਿਚਕਾਰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਖਾਰੇਪਣ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਲਗਭਗ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਹੌਲੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਧੱਕ ਰਹੀ ਹੈ।
ਸੁੰਦਰਬਨ ਉਸ ਪਾੜੇ ਦਾ ਇੱਕ ਲਾਈਵ ਕੇਸ ਸਟੱਡੀ ਹੈ। ਡੈਲਟਾ ਦੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਜਲਵਾਯੂ ਵਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਘਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਖੇਤੀ ਛੱਡਣ, ਫੈਕਟਰੀ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਲੈਣ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਆਖਰੀ ਪਸ਼ੂ ਵੇਚਣ ਦੇ ਇਹ ਫੈਸਲੇ ਲਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।
ਪੈਸਾ ਬੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਠੇਕਿਆਂ ਅਤੇ ਮੈਂਗਰੋਵ-ਲਾਉਣ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ 'ਤੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਯੋਗ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਇਤਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਕਿ ਕੀ ਘੱਟ ਰਹੇ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਵਾਲੇ ਤਲਾਅ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣਾ ਹੈ।
ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਮੇਕਾਂਗ, ਮਿਸਰ ਵਿੱਚ ਨੀਲ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਵਿੱਚ ਨਾਈਜਰ ਵਰਗੇ ਡੈਲਟਾ ਇਸੇ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਜੋ ਹੌਲੀ ਸਮਾਂ-ਸੀਮਾਵਾਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬੰਨ੍ਹ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਖਾਰੇਪਣ ਦੇ ਢਾਲ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੇ ਹਨ।
ਸੁੰਦਰਬਨ ਹੁਣੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੂਰ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਦਾ ਹੌਲੀ ਢਹਿਣਾ ਇਸਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਿਸਟਮਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੜਕ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਅਗਲਾ ਡੈਲਟਾ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਓਨੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ ਜਿੰਨੀ ਇਸ ਨੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।
Comments
Post a Comment