ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਿਹੜੀ ਸੀ? ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕਿੱਥੇ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਸਨ?

ਅੱਜ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਦੇਸ਼ ਆਪਣੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ 'ਤੇ ਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਭਾਰਤ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਗੜ੍ਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ "ਵਿਸ਼ਵ ਅਧਿਆਪਕ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਸਨ ਜੋ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਸਗੋਂ ਚੀਨ, ਕੋਰੀਆ, ਤਿੱਬਤ, ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਹੀ ਬਚੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਜੇ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਓ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਿੱਖੀਏ।

ਭਾਰਤ ਦਾ ਮਾਣ ਕੀ ਸੀ?

ਭਾਰਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਅਮੀਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸੀ। ਗੁਰੂਕੁਲਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵੱਡੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਤੱਕ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ "ਵਿਸ਼ਵ ਅਧਿਆਪਕ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ, ਵਿਗਿਆਨ, ਦਵਾਈ, ਗਣਿਤ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ੇ ਪੜ੍ਹਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਇੰਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੀ ਕਿ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਇੱਥੇ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਸਨ।

ਨਾਲੰਦਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀ ਸੀ?

ਬਿਹਾਰ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਨਾਲੰਦਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਿਦਿਅਕ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ 5ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਕੁਮਾਰਗੁਪਤ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਮੇਂ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 10,000 ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਤੇ 2,000 ਅਧਿਆਪਕ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲੈਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਲਈ ਸਖ਼ਤ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਚੀਨ, ਤਿੱਬਤ, ਕੋਰੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇੱਥੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਸਨ।

ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਕੀ ਸੀ?

ਨਾਲੰਦਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਲਈ ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਲਈ ਵੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ 300 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਲਾਸਰੂਮ ਸਨ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਸਦੀ ਨੌਂ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ 90 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਤਾਬਾਂ ਸਟੋਰ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨ, ਗਣਿਤ, ਆਯੁਰਵੇਦ, ਦਰਸ਼ਨ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਨਾਲੰਦਾ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਗੋਂ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ।

ਇਸਦੀ ਸ਼ਾਨ ਕਿਵੇਂ ਖਤਮ ਹੋਈ?

ਨਾਲੰਦਾ 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ਪਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਦੁਖਦਾਈ ਮੋੜ ਉਦੋਂ ਆਇਆ ਜਦੋਂ ਬਖਤਿਆਰ ਖਿਲਜੀ ਨੇ ਇਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਸੜ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਇਸ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕੇਂਦਰ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖੰਡਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਵੀ, ਇਸਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਅਤੀਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਰਤ ਕਦੇ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਿੱਖਿਆ ਕੇਂਦਰ ਸੀ।

ਤਕਸ਼ਿਲਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਕੀ ਸੀ?

ਤਕਸ਼ਿਲਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਵੱਕਾਰੀ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਅੱਜ, ਇਹ ਸਥਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਪਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਇਸਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਯੁੱਧ, ਦਵਾਈ, ਜੋਤਿਸ਼ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ੇ ਪੜ੍ਹਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਤਕਸ਼ਸ਼ਿਲਾ ਅਤੇ ਨਾਲੰਦਾ ਵਰਗੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹਨ ਕਿ ਭਾਰਤ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ।